पाणी मोजण्यासाठी कप, पेला व बाटली - आकारमानाची ओळख
कप, पेला व पाण्याची बाटली
शिक्षिका: मुलांनो, बघा माझ्याजवळ काय काय आहे - एक कप, एक पेला, आणि एक प्लॅस्टिकची पाण्याची बाटली. या बाटलीत मी रंगीत पाणी भरून आणलंय, बघा किती छान दिसतंय! आता मी हे पाणी बाटलीतून कपात ओतते.
(शिक्षिका पाणी कपात ओतते.)
बघा, आता पाणी कुठे आहे?
विद्यार्थी: कपात!
शिक्षिका: बरोबर! आता हेच पाणी मी कपातून पेल्यात ओतते.
(शिक्षिका पाणी कपातून पेल्यात ओतते.)
आता सांगा, हे तेच पाणी आहे का?
विद्यार्थी: हो, तेच पाणी!
शिक्षिका: अगदी बरोबर! पाणी तेच आहे, फक्त भांडं बदललं - आधी बाटली, मग कप, मग पेला. आता मला सांगा, या पाण्याची आपण लांबी मोजायची की उंची मोजायची की वजन मोजायचं?
विद्यार्थी: (विचार करतात... काही म्हणतात लांबी, काही वजन)
शिक्षिका: चांगला विचार केलात! आता जरा गंमत बघूया. माझ्याजवळ ही वही आहे. हिची लांबी मी कशाने मोजू शकते?
विद्यार्थी: पट्टीने!
शिक्षिका: हो, अगदी बरोबर, पट्टीने. आणि हा बटाटा - याचं वजन मी कशावर मोजू शकते?
विद्यार्थी: तराजूवर! किंवा वजनकाट्यावर!
शिक्षिका: अगदी छान! वहीची लांबी पट्टीने, बटाट्याचं वजन तराजूवर - हे सरळ मोजता येतं, कारण वही आणि बटाटा यांना ठराविक आकार आहे, ते हातात धरता येतात. पण आता सांगा - हे पाणी मी असंच हातात धरून त्याची लांबी किंवा वजन मोजू शकते का?
विद्यार्थी: नाही! ते वाहून जाईल!
शिक्षिका: अगदी बरोबर! पाणी हे वाहणारा / प्रवाही पदार्थ आहे - ते हातात धरता येत नाही, त्याला स्वतःचा ठराविक आकार नाही. म्हणून पाणी मोजायचं असेल, तर ते आधी कशात तरी साठवावं लागतं - जसं आपण आत्ता बाटली, कप, पेला वापरला. आता विचार करा - पाण्याची बाटली, तेलाची बाटली, दुधाची पिशवी, बादली, पेला - या सगळ्यांशिवाय आपण आतलं पाणी, तेल किंवा दूध मोजू शकतो का?
विद्यार्थी: नाही, त्या भांड्याशिवाय नाही मोजता येत!
शिक्षिका: बरोबर! आणि एक गंमत सांगू का - ज्या भांड्यात आपण हे पदार्थ साठवतो, त्या भांड्यालाही स्वतःचं वजन असतं, स्वतःची लांबी-रुंदी असते. म्हणजे नुसतं भांडं मोजून पाणी मोजता येणार नाही, बरोबर? म्हणून प्रवाही पदार्थ मोजताना आपण त्याची लांबी किंवा वजन मोजत नाही - तर आपण मोजतो त्याचं आकारमान - म्हणजे ते किती जागा भरतं, किती साठतं ते!
चला, आता घरी गेल्यावर शोधून काढा - तुमच्या घरात पाणी, तेल, दूध, ताक असे कोणकोणते प्रवाही पदार्थ कोणकोणत्या भांड्यांत साठवलेले आहेत? आणि उद्या वर्गात येऊन सांगा!